Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Merkezi Sınav Sistemine Yönelik Bir Değerlendirme
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18149521Anahtar Kelimeler:
Türkiye yüzyılı maarif modeli , merkezi sınavlar , Milli eğitimin temel ilkeleri , öğrenme çıktılarıÖzet
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin (TYMM) kuramsal temelini bütüncül eğitim yaklaşımı oluşturmaktadır. Modelin vizyonu içerisinde yer alan, özellikle değerler ve eğilimler başta olmak üzere öğrenme çıktılarının ölçme ve değerlendirme sürecine aktarılması oldukça karmaşık bir süreçtir. TYMM’de öğretim programlarının, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu’nun 2. maddesinde ifade edilen “Türk Millî Eğitiminin Temel İlkeleri” esas alınarak hazırlandığı belirtilmektedir. Bu çalışmada temel ilkeler ışığında modelin ölçme ve değerlendirmeye yönelik yaklaşımı incelenmiştir. Modelde ölçme-değerlendirme; öğrenme kanıtları olarak ele alınmakta; öğretimin ayrılmaz bir parçası ve tamamlayıcısı olarak görülmektedir.
TYMM, erdem ve ahlakı merkeze alarak, “erdem-değer-eylem” çerçevesi içerisinde bireyin değerlerini eylemleri üzerinden kavramsallaştırmaktadır. Bu tür yüksek düzeyli düşünme becerilerinin değerlendirilmesi, klasik ve bilgi temelli sınav uygulamalarıyla sınırlı kalmamalıdır. Merkezi sınavlarda soru çeşitliliğinin artırılması, öğrencilerin farklı düşünme becerilerini destekleyecek bir unsur olarak önem taşımaktadır. Bununla birlikte, ulusal düzeyde akademik öğretimi esas alan çoktan seçmeli sınavlar devam etmektedir. Eğitim-öğretim hizmetlerinden yararlanma düzeyi ile sosyo-ekonomik düzey arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Ülkemizde yaygın biçimde sürdürülen gölge eğitim uygulamaları, eğitimde fırsat eşitliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Sınavla öğrenci alan liselerin profili ise genellikle yüksek akademik başarıya sahip, sosyo-ekonomik açıdan daha avantajlı ailelerden gelen ve yoğun rekabet ortamında seçilmiş öğrencilerden oluşmaktadır. TYMM’nin uygulanmaya başlamasıyla birlikte merkezi sınavların içeriğinde henüz kapsamlı bir dönüşüm gözlenmemektedir. Türk Millî Eğitiminin Temel İlkeleri arasında yer aşan fırsat eşitliği sorunu devam etmektedir. Bu sorun modelin merkezinde yer alan yetkin ve erdemli insan profili ile tezatlık oluşturmaktadır.
TYMM’nin nihai hedefi, yetkin ve erdemli bireyler yetiştirmektir. Bu doğrultuda, yalnızca akademik yetkinlikler değil, ahlaken övülen meziyetleri ifade eden erdemlere ilişkin öğrenme kanıtlarının da değerlendirmeye alınması gerekmektedir. Okullarda çoğunlukla sembolik düzeyde kalan onur kurulları ile öğrenci ödül ve disiplin kurullarının işlevi artırılmalı; üst öğretime geçişte temel ölçüt yalnızca akademik ders başarısıyla sınırlı olmamalıdır. Becerileri içine alan kulüp ve sosyal etkinlikler ile güzel sanatlar ve spor alanlarında yapılan başarılı çalışmaların merkezi sınavlara etkisi görünür hale getirilmelidir. Eğitim ortamlarında erdemli davranışların ve geliştirmeye açık alanların gözlenebilir ve ölçülebilir öğrenme çıktıları hâline dönüştürülmesi, TYMM’nin bütüncül vizyonunun hayata geçirilmesi açısından kritik bir önem taşımaktadır.
Referanslar
Acar, S., Deniz, S., & Doğan, U. (2022). Üniversite öğrencilerinin sınav kaygısında akademik başarı, motivasyon ve boş zaman yöneliminin rolü. Ege Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 5(1), 22–37.
Akpınar, B., & Aydın, B. (2007). Türkiye ve bazı ülkelerin eğitim reformlarının karşılaştırılması. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 6(1), 82-88.
Akpınar, B., & Köksalan, B. (2024). Eğitimde maarif ve müfredat yenileme ihtiyacı: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli üzerinden teorik bir analiz. Journal of History School, 68, 27–48.
Akça, A., Ertaş, F., Koç, N., & Üçer, H. (2023). Öğretmenlerin eğitim reformlarına bakışı: Bir alan çalışması. International Academic Social Resources Journal, 8(55), 4259-4266.
Altan, M.Z. (2021). Terör ya öyle değilse? (1. Baskı). Ideal.
Altan, M.Z., & Yıldırım, T. (2022). Bütüncül eğitim, bütüncül gelişim, bütüncül insan. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 5(1), 68–77.
Atalay, İ. (2024). Üniversite öğrencilerinin sınav kaygıları ile motivasyon düzeyleri ve akademik erteleme davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Topkapı Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Anabilim Dalı.
Aypay, A., Hajar, A., & Atmaca, T. (2025). Fee-charging private tutoring and educational inequality: Voices of secondary school students in Türkiye. Globalisation, Societies and Education, 1–18. https://doi.org/10.1080/14767724.2025.2498001
Balcı, A. (2019). Sosyal bilimlerde araştırma (yöntem, teknik ve ilkeler). Pegem A.
Berg, B. L. & Lune, H. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. H. Aydın (Çev. Edt). Konya: Eğitim Kitabevi.
Çetin, Y., & Gündoğdu, K. (2021). Gölge eğitim: Destekleme ve yetiştirme kurslarına yönelik bir durum çalışması. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10 (1), 255–271.
Crawford, B. F., Snyder, K. E., & Adelson, J. L. (2019). Exploring obstacles faced by gifted minority students through Bronfenbrenner’s bioecological systems theory. High Ability Studies, 31(1), 43-74. https://doi.org/10.1080/13598139.2019.1568231
Çakıoğlu, V. (2019). Ortaöğretime geçiş sistemine ilşkin öğretmen görüşlerinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Mersin Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Mersin.
Çınar, İ. (2019). An examination of student club activities from the perspective of school principals and teachers. World Journal of Education, 9(4), 123-132.
Demir, S. B., & Yılmaz, A. T. (2019). En iyisi bu mu? Türkiye’de yeni ortaöğretime geçiş politikasının velilerin görüşlerine göre değerlendirilmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 164-183. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2019.19.43815-445515
Doğan, İ. (2011). Eğitim sosyolojisi. Nobel Akademi Yayıncılık.
Ekici, S., Bayrakdar A. & Uğur, A. O. (2009). Ortaöğretim kurumlarındaki yöneticilerin ve öğrencilerin ders dışı etkinliklere bakış açılarının incelenmesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(1), 430-444.
Elffers, L., Denessen, E., & Volman, M. (2024). Combining perspectives in multidisciplinary research on inequality in education. NPJ Science of Learning, 9(5). https://doi.org/10.1038/s41539-024-00215-z
Erg. (2004). Öğretim programları inceleme ve değerlendirme–1. https://eskierg.egitimekosistemi.org/wp- content/uploads/2017/03/ERG_ %C3%96%C4%9 Fretim-Programlar %C4%B1-%C4%B0nceleme-ve-De%C4%9 Ferlendirme-I-.pdf (Erişim tarihi: 5 Kasım 2025)
Garipağaoğlu, B. Ç. (2016). Özel dershanelerden özel okullara dönüşüm projesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 140-162.
Gelen, İ. ve Beyazıt, N. (2015). Eski ve yeni ilköğretim programları ile ilgili çeşitli görüşlerin karşılaştırılması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 51, 457-466.
Glesne, C. (2014). Nitel araştırmaya giriş (Çev. Ed. A. Ersoy & P. Yalçınoğlu). Anı.
Gömleksiz M. N. ve Kılınç, H. H. (2015). Ortaokullarda sosyal kulüp etkinlikleri kapsamında yapılan toplum hizmeti çalışmalarına ilişkin öğretmenlerin görüşleri. Turkish Studies, 10(3), 495-512.
Jacobs, H. H., & Alcock, M. H. (2017). Bold moves for schools: How we create remarkable learning environments. ASCD.
Kalsen, C., & Öztekin, H.Y. (2021). Liselere geçiş sisteminin öğrencileri özel okullara yönlendirip yönlendirmediğine ilişkin öğretmen ve veli görüşleri. Trakya Eğitim Dergisi, 11(2), 838-852.
Karaman, G. (2020). Üniversite öğrencilerinin akademik başarısı ile stres ve kaygının ilişkisi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Anabilim Dalı.
Karasar, N. (2009). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel.
Karataş, İ. H. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Hakkında. Alanyazın, 5(1), 6-11.
Kazu, H., & Aslan, S. (2012). 2004 İlköğretim Programının “Öğrenme-Öğretme Süreci” Boyutu İle İlgili Yapılan Araştırmaların Değerlendirilmesi. e-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3(2), 78-94.
Kendirlioğlu Günhan, N., & Bumen, N. T. (2024). Türkiye’de gölge eğitim üzerine bir meta sentez çalışması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.9779/pauefd.1277613
Kılbaş, Ş. (2000). Adana ili liselerinde eğitsel kol çalışmalarının durumuna ilişkin yönetici ve öğretmen görüşmeleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(6), 1-20.
Kösterelioğlu, İ. (2015). Private Courses in Education or Education in Private Courses? International Online Journal of Educational Sciences, 7 (1), 203–218.
Levin, H. M. (2012). More than just test scores. Prospects, 42(3), 269–284. https://doi.org/10.1007/s11125-012-9240-z
Meb, (2024). 2025 Yılı Sınav Uygulama Takvimi. 19122724_sinav_uygulama_takvimi.pdf
MEB, (2017) Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Sosyal Etkinlikler Yönetmeliği. Erişim adresi: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/11/20171110-2.htm
Merriam, S. B. (1988). Case study research in education: A qualitative approach. San Fran cisco: Jossey-Bass.
Uçar, S., & Coşkun, U. H. (2025). Göz ardı edilen özel yetenekliler: Türkiye’de dezavantajlı çocukların karşılaştığı sosyoekonomik engeller. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, Erken Görünüm. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.1741490
Ulusoy, K. (2010). Değer eğitimi: Davranışçı ve yapılandırmacı yaklaşıma göre hazırlanan tarih programlarında değer aktarımı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 32–51.
Uludağ, A. M. (2013). Öss’nin lise ve üniversite eğitimine verdiği hasarı gidermek ve üniversite giriş sistemini geleceğe taşımak için bir plan. (http://math.gsu.edu.tr/uludag/uludagOSS.pdf sayfasından erişilmiştir)
Ural, A. (2014). Türkiye'de yarışmacı eğitim politikaları ve sonuçları. Kapitalizm ve Paternalizm Kıskacında Çocuk: Türkiye'de Çocuklara İlişkin Alternatif Politika Arayışı Uluslararası Sempozyumu’nda sunulmuş bildiri. Malatya.
Ural, A. (2004). Yarışmacı eğitim anlayışının eleştirisi. Üniversite ve Toplum.4(1), 12-16.
Üstüner, A. ve Şengül, M. (2004). Çoktan Seçmeli Test Tekniğinin Türkçe Öğretimine Olumsuz Etkileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 2, Elazığ, S. 197-208,
SETA, (2017). Teog yerleştirme sistemi: Güçlükler ve öneriler. İstanbul:Seta Yayınları.
Sönmez V., & Alacapınar F. G. (2016). Örneklendirilmiş bilimsel araştırma yöntemleri. Anı.
Şahin, A. ve Özden, M. (2023). Merkezi sınava hazırlanan öğrencilerin sınav kaygılarının öğretmen ve öğrenci görüşlerine göre değerlendirilmesi. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9 (37), 262-284.
ODSGM, (2025). Ölçme Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü. 2. Dönem 1. Yazılı Örnek Soru Kitapçıkları (2024 - 2025). https//odsgm.meb.gov.tr
Tamkoç, H., Tamkoç O., Savaş V., ve Savaş, İ. (2023). Yarışmacı Eğitim yaklaşımının Öğrencilere Etkisine İlişkin Öğretmen Görüşleri. Uluslarası Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 3, S. 333-360.
Temiz E, H., Yavuz, G. (2025). Adil Eğitim Mümkün mü? Eşitsizlik Üzerine Disiplinler Arası Kavramsal Bir İnceleme. Uluslarası Sosyal Bilimlerde Yenilikçi Yaklaşımlar Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 2, S. 64-85.
Terzi, L. (2014). “Reframing Inclusive Education: Educational Equality as Capability Equality,” Cambridge Journal of Education 44, no. 4. 479-493.
Tezcan, M. (2005). Sosyolojik kuramlarda eğitim. Anı Yayıncılık.
Teyfur, M., & Teyfur, E. (2006). Yapılandırmacı öğretim programına yönelik öğretmen ve yönetici görüşlerinin değerlendirilmesi (İzmir il örneği). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 163–179.
Torun, Y. (2011). Meritokrasi: Adaletin Terazisi mi Yoksa Bir Adalet İllüzyonu mu? Eğitim Bilim Toplum, 7(26), 89-99.
TEDMEM, (2024). “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli” Ortak Metni ve Taslak Öğretim Programlarına İlişkin Değerlendirmeler. jRig4W4mjT6skSOcRARS.pdf
Tonyalı, E., Üçer, Ö., Kayaarslan, B., & Korkmaz, A. (2025). The need for shadow education among graduates of fine arts high schools in Türkiye. Online Journal of Music Sciences, 10(1), 82–95. https://doi.org/10.31811/ojomus.1617248,
Türkan, A. (2019). The impact of shadow education on students' academic performance. Journal of Educational Research, 8(2), 178–190.
TYMM, (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. tymm.meb.gov.tr
Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin.
Yıldırım, Y.; Çalışkan, A. (2024). Evaluation of the Türkiye Century Education Model in terms of 21st Century Human Profile [Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin 21. Yüzyıl İnsan Profili Açısından Değerlendirilmesi] Electronic Journal of Education Sciences, [Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi], 13(26), 205-221 DOI: 10.55605/ejedus.1548121
Yılmaz S. (2017). Merkezi sınavların okul kültürüne yansımalarının değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
Young, I., M. (2006). Education in the context of structural injustice: A symposium response. Educational Philosophy and Theory, 38 (1), 93-103.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Toplum, Eğitim ve Kültür Araştırmaları Dergisi

Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.