Dîvânu Lugâti’t-Türk: Türk Dilinin İlk Sözlüğü

Abstract

Kâşgarlı Mahmud, Kâşgar şehrinin güneybatısındaki Opal köyünde 1008 yılında dünyaya gelmiştir. Eğitimine Opal’de başlamış, daha sonra gençlik yıllarında Kâşgar’da yüksek sınıftan aile çocuklarının devam ettiği Medrese-i Hamîdiyye ve Medrese-i Sâciyye’de okumuştur. Medrese yıllarında zamanının klasik ilimleri yanında Arapça ve Farsça öğrenmiştir. 1057’de babası ve aile fertlerinin saraydaki suikasta kurban gitmelerinin ardından başka ülkelerde geçen uzun gezgincilik yılları sonunda geldiği Bağdat’ta, Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek maksadıyla yazdığı, Türk dilinin ilk sözlüğü Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü tamamlayarak 1077 tarihinde halife Muktedî-Biemrillâh’ın oğlu Ebü’l-Kāsım Abdullah’a takdim etmiştir. 1080’de kendi ülkesine dönüp Opal’de kurduğu Medrese-i Mahmûdiyye’de müderrislik yaptıktan sonra doksan yedi yaşında vefat etmiştir.

11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla kaleme alınan eserin hedefi yalnızca bir dil öğretimi kılavuzu değildir; Kâşgarlı Mahmud’un amacı aynı zamanda Türk dilinin, kültürünün ve toplumsal yapısının derinliğini göstermek olmuştur. Eserde yalnızca kelimelerin anlamları değil, aynı zamanda Türk boylarının lehçeleri, şiirleri, atasözleri, coğrafi dağılımları ve yaşayış biçimleri de ayrıntılı biçimde kayıt altına alınmıştır.

Türklerin yaşadığı şehirleri dolaşarak derlediği lehçeleri ayrıntılı bir şekilde öğrenen Kâşgarlı Mahmud, öğrendiği kelimeleri ve atasözlerini karşılaştırmalı olarak bir kitapta toplamış ve bu kitaba Divânu Lugâti’t-Türk adını vermiştir. 25 Ocak 1072’de yazmağa başladığı kitabı 10 Şubat 1074’te tamamlamıştır. Elimizde bulunan tek nüsha Sâveli Ebû Bekir oğlu Muhammed tarafından yazılışından 192 yıl sonra 1266 Ağustos 1 Pazar günü istinsah edilen nüshadır, başka nüshası bulunmamaktadır. Kaçilin çevirisini bu nüshadan yararlanarak yapmıştır. İlk çevirisi ise Kilisli Muallim Rıfat tarafından 3 cilt olarak 1915-1917 yılları arasında yayınlanmıştır.